Als straks de geschiedenis van Europa’s tanende superioriteit en de opkomst van de nieuwe Aziatische supermachten wordt geschreven, zal de Duitse G8-top die zojuist in het Baltische kuststadje Heiligendamm is afgesloten worden gezien als een belangrijk keerpunt en als het moment waarop de Westerse landen hun Kyoto-strijdbijlen begroeven en druk begonnen uit te oefenen op hun Aziatische uitdagers.

Het falen van Duitsland en zijn Europese partners om hun hoofddoelen door te drukken betekende een diplomatieke nederlaag die Europa’s afnemende invloed in internationale klimaatonderhandelingen illustreert. De Duitse kanselier Angela Merkel had drie ambitieuze doelstellingen voor deze G8-top. Ze wilde de VS en andere G8-landen een toezegging laten doen dat ze per 2050 hun CO2 uitstoot zouden halveren. Ze wilde ook de stijging van de wereldtemperatuur beperken tot 2 graden en de brandstofefficiency laten stijgen met 20%. Niet een van die doelstellingen werd gehaald. Duitse en Europese diplomaten werden tijdens de aanloop naar de top overdonderd; niet alleen de USA, maar Japan, Canada en zelfs Rusland verzetten zich tegen het Europese concept van eenzijdige G8 limieten. Duitslands oorspronkelijke plan om door ambitieuze doelen te stellen President George Bush, te isoleren, mislukten omdat zelfs China en India zich tegen het idee van verplichte emissiebeperkingen verzetten. Maar niets maakte Angela Merkel zo woedend en wanhopig als de weigering van Nancy Pelosi, de Democratische voorzitster van het Amerikaanse huis van Afgevaardigden om de Duitse positie te ondersteunen toen ze enkele dagen voor de top Berlijn bezocht. Ook kwamen er geen ondersteunende woorden van Al Gore. Het leek wel alsof de Amerikaanse democraten Merkel en de EU negeerden. Dit affront maakte in nagenoeg een klap een einde aan de wijdverspreide aanname dat de impasse over het vervolg van Kyoto vanzelf doorbroken zou worden als er een nieuwe president in het witte huis zou zitten. Voor degenen die de bedekte boodschap van Ms. Pelosi en Mr. Gore nog steeds niet begrepen legde Tony Blair uit waarom ook een president van Democratische huize niet zal zwichten: "Wie er ook president wordt, ze zullen niet meedoen met een klimaatsverdrag zonder dat China daar ook aan mee doet”. En dat is waarom de G8 nu de Chinezen aanspreekt. De feitelijke afspraken van de G8 zijn grofweg gebaseerd op het door de VS en Canada ondersteunde plan van de Japanse premier Shinzo Abe. Begin mei meldde Abe officieel dat Bush zijn nieuwe klimaatpolitiek ondersteunde. Op de G8-top zou men internationale overeenstemming zoeken voor een actieplan gericht op het halveren van de wereldwijde broeikasgasemissies in het jaar 2050. Er was één voorwaarde: het Japans-Amerikaanse plan zoals de G8 dat nu aanvaard hebben geeft ook aan dat een effectief internationaal klimaatactieplan niet zonder de deelname van China, India en andere grote broeikasgasuitstotende ontwikkelingslanden kan. Met andere woorden de G8-landen zijn bereid “te overwegen” om per 2050 hun emissies te halveren als tenminste alle grote ‘uitstoters’ meedoen. Maar Angela Merkel had donderdagmiddag haar ‘doorbraak’ koud aangekondigd of George Bush ging in de aanval: kort voor zijn ontmoeting met de Indiase eerste minister drong hij er op aan dat pogingen om broeikasgasemissies te verminderen niet zouden kunnen slagen zonder de betrokkenheid van India en China. "Er gebeurt niets wat betreft substantiële reductie tot dat China en India meedoen’, zei Bush, en hij voegde daaraan toe, ‘als we willen dat China en India meepraten dan is het belangrijk dat ze de gelegenheid krijgen een internationaal doel te stellen’. Maar er is meer. Op de golf van zijn eigen klimaatinitiatief en de G8-overeenkomst heeft George Bush - tot de verbijstering van Europese diplomaten - nu de rol gekregen van een vriendelijke bemiddelaar tussen enerzijds Europa en ontwikkelingslanden als India en China anderzijds – alles in de naam van het omlaag brengen van de emissies van broeikasgassen. De G8 top van Heiligendamm sloot het tijdperk af waarin Europese leiders met hun vinger konden wijzen naar de Verenigde Staten en actie tegen de klimaatverandering konden eisen. Bush heeft nu de Europese traditionele rol van groene kampioen overgenomen, het zijn nu de VS die actie eisen inzake het klimaat, van China, India en andere grote uitstoters. In Heiligendamm, heeft Bush twee vliegen in een klap geslagen. Ten eerste heeft hij veel van de oplopende internationale druk laten weglopen en deze gericht op China en India. Bovendien heeft hij het initiatief genomen en de agenda voor internationale onderhandelingen bepaald. Gegeven de politieke isolatie van Europa had Angela Merkel geen andere mogelijkheid dan dit maar te accepteren. Door akkoord te gaan met het G8-“compromis” met zijn zware Amerikaans-Japanse insteek heeft de EU effectief zijn steun opgegeven voor een eenzijdig Kyoto-achtig verdrag dat de ontwikkelingslanden buiten beschouwing laat. Te oordelen naar de euforische reactie van Europese leiders op de G8 overeenkomst lijken deze te bevestigen dat ze stiekem blij zijn over hun eigen “nederlaag”. Ze wisten heel goed dat dit onvermijdelijk was. De problemen van China en India zijn van een geheel andere orde. Vanwege hun explosieve groei hebben Chinese en Indiase leiders zich verzet tegen het afspreken van verplichte beperkingen voor emissies die met de huidige stand van technologie niet in te perken zijn. Het kan niet genoeg benadrukt worden dat deze weigering niet afhankelijk is van de Amerikaanse opstelling. Immers China is niet van plan in actie te komen zelfs niet als de VS dat als eerste zouden doen. China heeft dergelijke voorwaarden niet in zijn klimaatpolitiek opgenomen om dat het deze beperkingen zonder de noodzakelijke technologie simpelweg niet zou overleven. De economische groei zou tot stilstand komen en het land zou ten prooi vallen aan sociale onrust. Hoe dan ook, nu dat Bush ‘groen’ is geworden, is het de beurt aan de Aziatische leiders om te reageren. Als ze Bush' door de G8 gesteunde klimaat initiatief afwijzen, dan krijgen zij daarvoor de schuld, niet de westerse wereld. Maar als ze uiteindelijk onder internationale druk zwichten dan zal ergens in de verre toekomst ook voor de Chinese en Indiase industrie een gedwongen beperking van emissies ontstaan, maar die zal nog steeds niet te verwerkelijken zijn met de huidige technologie. Voor het moment creëert het klimaatverdrag van de G8 top een lastige impasse waar op korte termijn niet uit te komen lijkt. Veel te lange al is het klimaatdebat oververhit . Op sommige momenten lijkt het een op hol geslagen trein uit de film. Maar net zoals in die film is de trein gecrasht op de buffers van de harde realiteit van de economie en de politiek. Het ontbreken van een praktische korte termijn oplossing voor de klimaat impasse betekent dat beleidsmakers een toontje lager moeten zingen en hun burgers op de lange termijn moeten voorbereiden – en het hoofd koel moeten houden.

Benny Peiser is de editor van CCNet, een internationaal netwerk over wetenschapsbeleid.

(Vertaald en enigszins ingekort door Theo Richel)