Haaien rond Zakynthos zijn geen reden tot zorg voor zwemmers. In de Ionische Zee leven wel haaiensoorten, maar het gaat vooral om kleine en schuwe soorten zoals de hondshaai en de gladde haai, die zich in dieper water ophouden en mensen mijden. Aanvallen op zwemmers bij Zakynthos zijn extreem zeldzaam en in de praktijk vrijwel onbekend. Wat wél telt rond het eiland is de omgekeerde vraag: hoe beschermen we het zeeleven tegen de mens? De baai van Laganas is een van de belangrijkste broedplaatsen van de onechte karetschildpad in de Middellandse Zee, en daarom is het gebied een nationaal zeepark. Haaien en schildpadden zijn onderdeel van hetzelfde kwetsbare ecosysteem, en de manier waarop toeristen zich in de baai gedragen bepaalt mede of dat systeem gezond blijft.
Welke haaien zwemmen er echt rond Zakynthos?
De Middellandse Zee herbergt tientallen haaiensoorten, maar het overgrote deel daarvan zul je als vakantieganger nooit tegenkomen. Bij de Ionische eilanden gaat het meestal om kleine bodemhaaien die 's nachts actief zijn en overdag in rotsspleten of op de zeebodem rusten. Grotere soorten, zoals de blauwe haai, worden af en toe door vissers ver uit de kust gezien. Die dieren jagen op vis en inktvis en hebben geen interesse in mensen aan de waterlijn.
Belangrijk om te weten: veel haaiensoorten in de Middellandse Zee staan onder druk door overbevissing en bijvangst. Organisaties als de IUCN houden bij hoe het met deze populaties gaat, en het beeld is niet rooskleurig. Een haai zien bij Zakynthos is dus eerder een teken van een gezonde zee dan een gevaar. Wie een haai spot, doet er goed aan afstand te houden, niet te achtervolgen en de waarneming te melden bij een lokale natuurorganisatie.
Waarom is de baai van Laganas zo bijzonder?
De zandstranden aan de zuidkant van Zakynthos, met Laganas, Kalamaki, Gerakas en Sekania, vormen samen het belangrijkste nestgebied van de onechte karetschildpad (Caretta caretta) in de Middellandse Zee. Elke zomer komen vrouwtjes 's nachts aan land om eieren te leggen in het zand. Een paar maanden later kruipen de jongen uit het nest en rennen richting zee. Precies die kwetsbare periode valt samen met het toeristische hoogseizoen.
Om de schildpadden te beschermen werd het Nationaal Zeepark van Zakynthos opgericht. De baai is verdeeld in zones met verschillende regels: in sommige delen is varen verboden, elders geldt een snelheidslimiet en op de nestranden mogen 's nachts geen mensen komen. Achtergrondinformatie over de soort en zijn beschermde status vind je bij het Wereld Natuur Fonds en op Wikipedia.
Wat bedreigt het zeeleven in de baai?
De grootste bedreigingen komen niet van haaien, maar van mensen. Speedboten en waterscooters raken schildpadden die aan het oppervlak ademhalen. Ligbedden, parasols en strandmeubels op de nestranden verhinderen dat vrouwtjes een goede plek vinden. Lichten van hotels en bars langs de kust verwarren jonge schildpadden, die instinctief naar het helderste punt lopen: normaal de zee met het maanlicht, maar in een badplaats vaak de boulevard. Daar komt plastic afval bij, dat schildpadden aanzien voor kwallen.
Ook de zeegrasvelden in de baai staan onder druk. Ankers van boten trekken het zeegras los, terwijl juist die velden dienen als kraamkamer voor vissen en voedselplek voor schildpadden. Alles hangt met elkaar samen: minder zeegras betekent minder vis, minder vis betekent minder voedsel voor grotere jagers, waaronder haaien en dolfijnen.
- Geen boten of waterscooters in de beschermde zones.
- Geen strandmeubels of tenten op de nestranden, en na zonsondergang het strand verlaten.
- Geen felle lichten of vuurwerk aan de kust in het nestseizoen.
- Afval altijd meenemen, ook sigarettenpeuken.
Hoe kun je als toerist bijdragen aan de bescherming?
Het begint met de keuze van je activiteiten. Boek schildpad-boottochten alleen bij aanbieders die zich aan de regels van het zeepark houden: rustig varen, afstand bewaren, geen dieren opjagen om een foto te maken. Vermijd het huren van waterscooters in de baai. Op het strand kies je een plek buiten de afgezette nestzones en laat je de nesten die vrijwilligers met paaltjes markeren met rust.
Wie meer wil doen, kan vrijwilligerswerk overwegen bij organisaties die nesten tellen en bewaken. Het Griekse verkeersbureau Visit Greece geeft informatie over verantwoord toerisme op de eilanden. Ook simpelweg minder plastic gebruiken, een herbruikbare fles meenemen en zonnebrand kiezen die vriendelijker is voor het zeeleven helpt, want alles wat je op het strand achterlaat komt uiteindelijk in de baai terecht.
Wat betekent klimaatverandering voor haaien en schildpadden bij Zakynthos?
Een warmere zee verandert veel. Bij zeeschildpadden bepaalt de temperatuur van het zand het geslacht van de jongen: warmer zand levert meer vrouwtjes op, en te warm zand betekent dat eieren helemaal niet uitkomen. Stijgende zeespiegels en heftigere stormen spoelen nesten weg. Voor haaien verschuiven de leefgebieden van hun prooien, waardoor soorten uit warmere gebieden noordelijker opduiken en lokale soorten moeten uitwijken.
Dat maakt de bescherming van een plek als Laganas nog urgenter. Een gezond zeepark met intacte zeegrasvelden en ongestoorde stranden is veerkrachtiger tegen veranderingen dan een drukke badplaats waar het ecosysteem al onder druk staat. Bescherming van het zeeleven en het beperken van de klimaatimpact van je vakantie, bijvoorbeeld door minder te vliegen of langer op één plek te blijven, zijn in dat opzicht twee kanten van dezelfde medaille.
Moet je je nu zorgen maken om haaien of om de baai?
Om haaien niet. De kans dat je er een tegenkomt tijdens het zwemmen bij Zakynthos is verwaarloosbaar, en de soorten die er leven zijn niet gevaarlijk voor mensen. Om de baai wel, want die staat elk seizoen opnieuw onder druk van boten, licht, afval en drukte. Wie Zakynthos bezoekt met respect voor de zones van het zeepark, de nesten en de dieren, draagt bij aan een eiland waar over twintig jaar nog steeds schildpadden aan land komen en waar haaien, dolfijnen en monniksrobben hun plek in de Ionische Zee behouden. Dat is een mooiere gedachte om mee te nemen dan een angst voor vinnen.
